Archive for the 'Funderingar' Category



Åtte spennande år

NRSI dag tek Brit Lisa Skjelkvåle Monsen over som leiar av Institutt for geofag. Eg kan lene meg litt bakover og sjå attende på åtte spennande år sidan eg starta det fyrste åremålet mitt den 1. mars 2005. Eg har fått vore med på ein periode med stor vekst og utvikling av geofaga, både nasjonalt og på instituttet. Nokre tal visar dette:

  • Fyrstevalssøkarar til bachelorprogrammet i geofag: 2005: 47, 2013: 167 – og 155 søkarar til Fysikk, astronomi og meteorologi
  • Doktordisputasar: 2005: 8, 2012: 25 (rettnok eit særleg aktivt år)
  • Publikasjonar i internasjonale tidsskrift: 2005: 100, 2012 213

At talet på faste vitskaplege tilsette heller har gått ned enn å auke i denne tida set desse tala i sitt rette perspektiv, og peikar også på ein klar ubalanse i finansieringa av universitet.

Eg har fått vere med på gjennomføringa av to Senter for framifrå forsking (PGP og ICG), oppstart av eit nytt (CEED), etablering av av eit Senter for miljøvenleg energi (FME-SUCSESS) og eit Nordisk senter for framifrå forsking (SVALI). Vi hadde stor aktivitet i det internasjonale polaråret, og leia to store IPY-prosjekt. Vi har fått to ERC Advanced Grants, og har vore gjennom ei fagevaluering med flygande faner. Eg er takksam for å fått vore med på dette og meir til, og er svært stolt av å ha kunna samarbeide med slike flotte medarbeidarar. Takk til alle, og takk for meg!

Nils Roar
P.S. Denne bloggen held fram, men nok med eit meir personleg preg. Mykje geofag vert det i alle fall. Takk til dei 7919 som har titta innom så langt!

Advertisements

Dei gamle fjell i syningom

Jotunheimen frå FillefjellA-magasinet til Aftenposten førre helga har ein artikkel omkring forskarstriden om alderen og opphavet til den norske fjellheimen – «Fjellkrangelen». Den rådande forståinga om utviklinga til dei norske fjella, som framstilt mellom anna i verket «Landet blir til» og som bygger på ein hundreårig forskningstradisjon, er at den kaledonske fjellhevinga i devon, vel 400 millionar år sidan, då noverande Nord-Amerika og Europa støytte saman, som ga ei fjellkjede like høg og dramatisk som Himalaya i dag, i det store og heile vart nederodert til flatt landskap, som delvis har vore under havnivå. I paleocen, for ca 65 millionar år sidan, opna Norskehavet seg, og den aktive mantelen førde til at landet (den paleiske flata) heva seg, mest i vest. Det er denne løfta plata med som er utgangspunktet for dei fjella vi har i dag, og som er utforma særleg av istidene dei siste 2.7 millionar år. Mekanismene rundt løftinga av landplata er ikkje fullt ut forstått, og dei siste åra er det etablert ein konkurrerande teori som i hovudsak seier at dei norske fjella er restane av den kaledonske fjellkjeda, og at den einaste løftinga som har vore er isostatisk, det vil seie at den er eit resultat av at fjellmassene vert mindre og lettare ettersom erosjonen skrid fram. I fylgje den rådande modellen er dei paleiske flatene – høgfjellsplatåa – framkome ved forvitring og erosjon ved havnivå før løftinga fann stad, medan den alternative modellen baserer seg på at dei i hovudsak er utforma ved glasial erosjon under istidene. Mekanismen vert beskreven som «buzzsaw» – at breane verkar som ei liggande sirkelsag som kappar ned toppane over glasiasjonsnivået.

Det er altså ikkje berre spørsmålet om alderen til fjella og dei paleiske flatene som skil desse teoriane, det er fundamentalt forskjellige modellar for landskapsutvikling som kolliderar, og som vanskeleg kan foreinast. Slik sett er det ikkje rart debatten er høglytt og intens i den grad at den hamnar i A-magasinet. I røynda er dette eit godt eksempel på korleis forskning fungerar – ny teoriar vert lagt fram og intenst diskutert inntil ein vinn fram, eller det opnar seg ein tredje veg. I dette tilfellet trengs det også kompetanse på mange fagfelt for å kaste lys over problemet – strukturgeologi, geofysikk, geodynamikk, tektonikk, sedimentologi, klimatologi, geomorfologi, glasiologi med meir.

Kven vil vinne fram her? Vert det eit paradigmeskifte i synet på Norges geologi, eller vil dei etablere modellane stå prøven og framleis vere grunnlaget for vidareutvikling av forståinga av den skandinaviske fjellheimen? Det vil verte avgjort på den viktigaste arenaen for vitskapleg diskusjon – dei fagfellevurderte tidsskrifta. Det kan vere verdt å minne om at ikkje alle nye teoriar vinn fram.

Eg let meg trollbinde av kor mykje informasjon om jordas utviklingshistorie det er mogeleg å lede ut av det augneblikksbiletet landskapet av i dag er. Og denne utviklingshistoria er ikkje berre eit akademisk spørsmål om kor gamle fjella er, men gjev oss også informasjon om kvar vi finn olje og mineralressursar, og – på den meir filosofiske sida – innsikt i at verda alltid er i endring.

Nokre sentrale nyare arbeid i denne samanhengen:
Den «tradisjonelle» modellen:
Gabrielsen, Roy Helge; Faleide, Jan Inge; Pascal, Christophe; Braathen, Alvar; Nystuen, Johan Petter; Etzelmuller, Bernd; O’Donell, Sejal (2010). Latest Caledonian to Present tectonomorphological development of southern Norway. Marine and Petroleum Geology, 27(3), 709-723.

Lidmar-Bergstrom, K.; Bonow, J.M.; Japsen, P. (2013) Stratigraphic Landscape Analysis and geomorphological paradigms: Scandinavia as an example of Phanerozoic uplift and subsidence. Global and Planetary Change 100, 153-171.

Osmundsen P.T.; Redfield, T.F. (2011) Crustal taper and topography at passive continental margins. Terra Nova, 00, 1-13.

Alternativ modell:
Nielsen, SB, Gallagher, K, Leighton, C, Balling, N, Svenningsen, L, Jacobsen, BH, Thomsen, E, Nielsen, OB, Heilmann-Clausen, C, Egholm, DL, Summerfield, M, Clausen, OR, Piotrowski, JA, Thorsen, MR, Huuse, M, Abrahamsen, N, King, C., Lykke-Andersen, H., (2009) The evolution of western Scandinavian topography: A review of Neogene uplift versus the ICE (isostasy-climate-erosion) hypothesis. Journal of Geodynamics, vol 47(2-3), 72-95.

Steer, P., Huismans, R.S., Valla, P.G., Gac, S., and Herman, F., (2012) Bimodal Plio–Quaternary glacial erosion of fjords and low-relief surfaces in Scandinavia, Nature Geoscience 5, 635–639.

Biletet: Jotunheimen sett over paleisk flate. (Fillefjell, Nils Roar Sælthun)

Xīnnián hǎo ya – Godt nytt år!

Slangens årSola og månen har frå gamalt vore tidsreknarane til menneska. Den gamle tidsrekninga til den norske bonden starta året med Torre månad, fyrste nymåne etter vintersolsnu, når det går mot lysare dagar. Den kinesiske jordbrukskalenderen (og vietnamesiske) startar året ved andre nymåne etter vintersolsnu, i år 10. februar, med den fyrste aninga av vår. Nyttårsferinga varer heile den veksande månefasen, til Lanternefesten 24. februar, då er månen full. I går slutta dragens år, med nymånen i dag startar slangens år, den sjette av dei tolv dyreteikna. Kalenderåra høyrer også til eit av fem element (dei kinesiske elementa er tre, eld, jord, metall og vatn). 2013 er vatnet og slangens år.

Vi ynskjer våre kinesiske vener Xīnnián hǎo ya – Godt nytt år!
Likeså til den vietnamesiske Tết-feiringa: Chúc mừng năm mới!

Geoparkar

Europeiske geoparkarDet er kanskje ikke høgsesong for geoparkar no i februar, men Friluftsmagasinet på NRK hadde denne helga eit innslag frå Magma Geopark i Dalane. Geoparkar er områder med interessant geologi og natur som er tilrettelagt for kunnskapsaktivitetar og naturoppleving. Norge har to geoparkar som er medlemmer i det europeiske geoparknettverket, European Geoparks Network, som femner om 52 parkar i 18 land, og er støtta av UNESCO. Den andre parken her i landet er Gea Norvegica Geopark, i sørvestkanten av Oslo-feltet i grenseland mellom Telemark og Vestfold. Kristin Rangnes deler tida si mellom å vere fagreferent for geofag ved Universitetsbiblioteket og å vere dagleg leiar for Gea Norvegica.

Det er fleire geoparkar og steinsenter i Norge enn desse to. Ei oversikt finn du her hjå NGU.

Når du planlegg ferien, enten det er i Norge eller utlandet, kan det vere ein tanke å legge vegen om ein geopark eller to.

Kartet: Det europeiske geoparknettverket.

Geofag og biologi

Aubrey RobertsMange ser på geofag og biologi som to skilde deler av verda, med lite kontakt. I røynda er det mykje overlapp og aukande fagleg kontakt – til dømes innan klimaforskinga, dei biogeokjemiske syklusane (t.d. vatn, karbon) og ikkje minst innan paleontologien (makro- og mikro-). Den som i år vann Norske Shell Geopris for beste presentasjon av masterarbeid ved Den geologiske vinterkonferansen var Aubrey Roberts, bachelor i biologi og nå masterstudent ved Institutt for biovitenskap med Jørn Hurum ved Naturvitenskapelig Museum som rettleiar. Foredraget og masterarbeidet hennar er «Characterization of a new Ophthalmosaurid ichtyosaur from the Upper Jurassic of Spitsbergen». Les om tildelinga på Geoforskning.no, og Aubrey si forteljing om korleis ho hamna i eit gjørmehol på Svalbard saman med geologar og forhistoriske fiskeøgler på masterbloggen hennar.

Vi gratulerar på det varmaste!

Foto: Halfdan Carstens

God arbeidsmarknad for geofag-kandidatar

Tabell 2.1NIFU – Nordisk institutt for studier av innovasjon, forskning og utdanning – har annakvart ei undersøkning av situasjonen til bachelor- og masterkandidatar eit halvt år etter at dei har teke eksamen. Data frå den siste undersøkinga, Kandidatundersøkelsen 2011, er nett publisert. Den bygger på svar frå 2800 kandidater (ein svarprosent på omlag 50), og inneheld mykje interessant informasjon. Det er til dømes ikkje svært stor skilnad på arbeidsløysa for masterkandidatar mellom hovedfaggruppene – lågast ligg pedagogikk og lærarutdanning med 2% og høgast ligg juridisk med 7.7% – det siste kanskje noko overraskande. Naturvitskaplege og tekniske fag ligg på 7.3%. Mellom naturvitskapane har geofag klart den lågaste arbeidsløysa, med 2.7%, sjå figuren. Alt dette gjeld altså eit halvår etter eksamen.

Medan det ikkje er stor skilnad på naturvitskapane og dei andre faggruppene når det gjeld arbeidsløyse, er det langt færre naturfagkandidatar i jobbar som er dårleg tilpassa utdanninga enn i til dømes humanistiske fag og samfunnsvitskaplege fag.

Heile rapporten, «Arbeidsmarkedssituasjon og tilfredshet med utdanningen blant ulike grupper av nyutdannede», NIFU-rapport 39/2012, finn du her.

Oppdatering: Oppslag i TU på nett.

Munch, havnivå og landheving

SkrikVerknad av klimaendringar har fått ein uventa plass i den kulturpolitiske debatten (krangelen) om plasseringen av det nye Munch-museet. To innlegg i Aftenposten, fyrst Axel Mykleby (Blue Shield Norge) 7. november og no Jeremy B. Hutchings og Erling Skaug (begge UiO) 14. november meiner Lambda er særleg utsett for flaum frå Akerselva og stormflo i fjorden på grunn av havnivåstigning. Flaum i Akerselva påverkar ikkje vassnivået i Bjørvika, så den suta kan vi la ligge.

Når det gjeld havnivåstigning kom Kartverket i vår med ein ny forskningsrapport – «Estimates of Future Sea-Level Changes for Norway». Halfdan Pascal Kierulf (deltidsstilling ved Institutt for geofag) er ein av forfatterane. Denne gjev ein prognose for endringar som skuldast temperaturauke og bresmelting på 44 cm over 100 år for Oslo, og samtidig ei landheving og geoide-endring som tilsvarar -54 cm. altså ei netto senking av havnivået på 10 cm. For Stavanger og Bergen er det derimot ein netto auke i havnivået, på 28 og 23 cm. No er det sjølvsagt stor usikkerheit i desse prognosene, og rapporten gjev også ein ekstrem-prognose på 83 cm, basert på 6 grader oppvarming og oppskalerte tilskot frå Grønlandsisen og Antarktis. Likevel ser det nok ut til at Munch ikkje treng uroe seg meir for flaum enn andre naturkatastrofar anten samlinga hamnar ved fjorden eller på Tøyen.

«Skrik» kan ellers vere inspirert av dei raude solnedgangane som oska i atmosfæren frå Krakatoa-utbrotet i 1883 ga – så det er ein samanheng mellom geofag og kunst.

Ny QS-rangering, gode tal for geofag ved UiO

QS rankingQS (Quacquarelli Symonds Ltd) er nett ute med 2012/13-rangeringa av toppuniversitet. Dei baserar rangeringa i hovudsak på spørjeundersøkelsar i akademia (40%), hjå arbeidsgjevarar (internasjonalt – 10%) og siteringar pr vitskapleg tilsett (20%). I tillegg kjem intervju med eigne studentar, del internasjonale studentar, og del internasjonale tilsette. Universitetet i Oslo er best i Norge, men har gått attende frå plass 100 til 111 på verdsbasis medan UiB som det nest beste universitetet i Norge er på plass 145. Eit trekk ved utviklinga er at universiteta i den tredje verda er på snøgg frammarsj – det er mange indiske og kinesiske universitet å finne høgt oppe.

QS rangerer også på fagdisiplin, og for oss er det sjølvsagt naturleg å sjå på «Earth and Marine Sciences». Her kjem UiO i klassen 51-100, og Bergen i klassen 101-150. Det er dei einaste norske universiteta mellom dei 200 beste, som er så langt som fagdisiplin-lista går. Andre skandinaviske universitet inne mellom dei 100 beste er Stockholm, Lund, og København. Uppsala har falle på lista sidan 2011. UiO gjer det godt på akademisk omdøme og siteringar. Det som dreg ned er omdømet hjå arbeidsgjevarane, noko geofag deler med dei andre naturfaga i Oslo. Den same tendensen ser vi for Bergen – er vi for lite synlege hjå det internasjonale næringslivet? «Earth and Marine Science»-rangeringa til QS finn du her.

Andre fagområde ved UiO mellom dei 100 beste finn vi fyrst og fremst mellom samfunnsvitskapane og humaniora. Det gjeld juss, økonomi, kommunikasjon og media, utdanningsvitskap, geografi, filosofi, moderne språk og lingvistikk – alle i klassen 50-100. Det som skil desse fagområda fra naturvitskapane er at skåren for arbeidsgjevaromdøme er gjenomgåande mykje høgare.

På Gaustatoppen med Henrik Svensen

Henrik SvensenNRK P2 sitt program «Radiofront» hadde invitert med seg Henrik Svensen (PGP) til Gaustatoppen søndag 29. august, for å få innsikt i kvifor ein finn bølgeslagmerker 1800 meter over havet. Innslaget finn du som podkast, frå 11 til 19 minutt ute i innslaget.

Den som ikkje har tenkt seg på Norges tak kan sjå bølgeslagmerker frå Gaustatoppen i inngangen til Geologibygningen på Blindern. Der er det innstøypt to plater mellom dørane – rettnok verna av gummimatter. Utsikta er ikkje heilt den same som i orginallokaliteten …
Bølgeslagmerker
Bilder: Geoforskning.no og Nils Roar Sælthun

Sommar på Grønland

NASA Earth ObservatoryGrønland, vår store granne i vest, har ikkje eit særleg gjestfritt klima – det har nordmenn lange røynsler med. Det ligg likevel lengre sør enn kva Europa-sentrerte kart gjev inntrykk av, frå 59° 45′ på Kapp Farvel (som Oslo) til 83° 36′ i nord. Vêret på Grønland har ein tendens til å vere i motfase med Skandinavia, så no når vi har hatt ein dårleg sommar er det ikke overraskande at Grønland har hatt ein uvanleg varm sommar. Midt i juli var det varmegrader til topps på Summit, 3216 moh på 72° N, og snøsmelting over heile brekappa – ein svært uvanleg situasjon. Den våte snøen vart registrert av jordovervakningssatelittane, og NASA publiserte endringa av arealet med våt snø frå 8. til 12. juli som «Image of the Day» 25. juli. Dette vart mellom anna fanga opp av Dagbladet, og det er interessant å samanlike den nøkterne pressemeldinga frå NASA med det noko meir sensasjonsprega oppslaget i Dagbladet, som gjev inntrykk av ein dramatisk nedsmelting av Grønlandsisen:
NASA
Dagbladet

Det sagt, så skal vi ikkje klage over at media interesserar seg for geofag og klima!

Bilete frå NASA Earth Observatory